OVO JE MJESTO GDJE JE ŠTAMPANA PRVA KNJIGA U BOSNI I HERCEGOVINI

U istoriji srpske pismenosti i kulture na prostoru Bosne i Hercegovine, malo je mjesta koja imaju značaj kakav ima Sopotnica kod Goražda. Skriven u dolini Drine, ovaj manastirski kompleks bio je više od duhovnog središta – bio je mjesto gdje je početkom XVI vijeka nastala prva štampana knjiga u Bosni. U vremenu kada je pisana riječ još uvijek bila vezana za rukopis, u Sopotnici je zaživjela štampa, donoseći novo poglavlje u kulturnoj istoriji ovih prostora.

FOTO: Palelive.com

Crkva Svetog Georgija u Sopotnici podignuta je 1446. godine kao zadužbina hercega Stefana Vukčića Kosače, jedne od najmoćnijih ličnosti srednjovjekovne Bosne i Hercegovine. To nije pretpostavka – to je činjenica uklesana u kamen.

Na mermernoj ploči stoji zapis koji je preživio vijekove:

„V ljeto 1446. god. az rab Hristu Bogu gospodin Herceg Stefan vazdvigoh hram svetoga velikomučenika Hristova Georgija mole (se) jemu da pomolit se za mnje grešnom Vladice moemu Hristu.“

Ovaj natpis nije samo ktitorska poruka, već istorijski dokument prvog reda. On nam govori o vremenu, vlasti i duhovnosti jedne epohe, ali i o kontinuitetu pravoslavne tradicije na ovom prostoru.

Već u XV i XVI vijeku, na zidovima crkve javljaju se i drugi zapisi koji potvrđuju da Sopotnica nije bila samo hram, već manastir. To znači da je ovdje postojalo organizovano monaško bratstvo, koje je, kako će se kasnije pokazati, imalo i kulturnu, a ne samo duhovnu ulogu.

Sopotnica u turskim defterima

Posebnu težinu priči daju osmanski popisi, poznati kao defteri. U prvim popisima Bosanskog sandžaka iz 1468. i 1469. godine, kao i u poimeničnom popisu sandžaka Hercegovina iz 1477. godine, Sopotnica se jasno pominje.

Ovi izvori otkrivaju nešto veoma važno – manastir je imao zemlju i prihode, što znači da je bio institucionalno priznat i ekonomski održiv čak i pod osmanskom vlašću. U vremenu velikih političkih promjena, Sopotnica nije nestala, već je nastavila da živi.

Taj kontinuitet je ključan. Upravo zahvaljujući tome, u Sopotnici se početkom XVI vijeka stvaraju uslovi za nešto što je do tada bilo nezamislivo na ovom prostoru – osnivanje štamparije.

Početak XVI vijeka donosi veliki preokret. U Sopotnici se osniva prva štamparija u Bosni, poznata kao Goraždanska štamparija. Osnivač je bio Božidar Goraždanin, ugledni trgovac i čovjek koji je shvatio značaj nove tehnologije.

On je poslao monahe – braću Ljubaviće – u Veneciju, tadašnji centar štamparstva, da nauče zanat i nabave opremu. To nije bio mali poduhvat.

Štamparija počinje sa radom 1519. godine, kada je odštampan Službenik, prva štampana knjiga u Bosni. Ubrzo zatim, 1521. godine izlazi Psaltir sa posledovanjem, a 1523. godine i Molitvenik.

Ove knjige nisu bile obične. Štampane su na ćirilici, na crkvenoslovenskom jeziku srpske redakcije, sa izrazito razvijenom tipografijom. Karakteristično je da su štampane u dvije boje – crnoj i crvenoj, što je bilo tipično za liturgijske knjige tog vremena.

Ornamenti, inicijali i struktura teksta pokazuju snažan uticaj rukopisne tradicije. Štampa nije uništila rukopis – ona ga je prenijela u novu formu.

Na knjigama su radili jeromonah Teodor, kao glavni štampar i urednik, i đakon Radoje, koji se pominje u završnim zapisima. Ovo su prvi poznati štampari na tlu Bosne.

Gdje je štamparija otišla i zašto je ugašena

Iako je imala veliki značaj, Goraždanska štamparija nije dugo trajala. Već nakon 1523. godine, njen rad prestaje. Razlozi su vjerovatno ekonomske i političke prirode – osmansko carstvo nije podsticalo ovakve aktivnosti, a tržište je bilo ograničeno.

Međutim, priča tu ne završava.

Štamparska tradicija se nastavlja. Potomci Božidara Goraždanina prenose štampariju u Vlašku, u Trgovište (današnja Rumunija), gdje nastavljaju rad i štampaju nove knjige sredinom XVI vijeka.

To znači da Sopotnica nije samo mjesto gdje je štampa počela u Bosni – ona je i polazna tačka širenja štamparske kulture na Balkanu.

U samom manastiru, tradicija pismenosti nije prekinuta. Poznato je da je 1550. godine u Sopotnici prepisano Četvorojevanđelje, što pokazuje da je i nakon gašenja štamparije nastavljen rad na očuvanju pisane riječi.

Značaj koji traje vijekovima

Goraždanska štamparija bila je prva štamparija u Bosni i jedna od najranijih na Balkanu. Njen značaj nije samo u tome što je štampala knjige, već u tome što je povezala srednjovjekovnu tradiciju sa novim dobom.

Od 1523. godine pa sve do XIX vijeka, Bosna nije imala novu štampariju. Tek u vrijeme Osman-paše u prvoj polovini 19. vijeka u Sarajevu se ponovo pojavljuje štampa.

Tako je u zadužbini hercega od Svetog Save, Stefana Kosače, nastala prva štamparija i prva štampana knjiga u Bosni. Sopotnica i danas stoji kao tihi, ali jasan trag pravoslavnog duha, pismenosti i istorijskog kontinuiteta ovog kraja, pišu „Pale live“.