„OKTOIH“ - ČUVAR SRPSKE RIJEČI I KNJIŽEVNE TRADICIJE

U prostorijama Matice srpske - Društva članova u Crnoj Gori, 11. novembra u Nikšiću je organizovana promocija časopisa „Oktoih“.

Na promociji su govorile prof. dr Lidija Tomić (glavni i odgovorni urednik časopisa „Oktoih“ i predavač na Studijskom programu za srpski jezik i južnoslovenske književnosti Filološkog fakulteta u Nikšiću), prof. dr Draga Bojović (sekretar časopisa „Oktoih“ i predavač na istom studijskom programu) i docent dr Jelena Gazdić (rukovodilac Studijskog programa za srpski jezik i južnoslovenske književnosti i predavač na Filološkom fakultetu u Nikšiću).

ČASOPIS NASTAO KAO ODGOVOR NA PRITISKE NA SRPSKI JEZIK

Prof. dr Lidija Tomić je u svom obraćanju kazala da je časopis „Oktoih“ osnovan u vrijeme osnivanja Matice srpske, te da je prvi broj izašao 2011. godine, a da će sedamnaesti broj časopisa izaći pred kraj tekuće, 2026. godine, uz napomenu da će u njemu biti objavljeno dvadeset radova.

Časopis, koji inače izlazi jednom godišnje, prema njenim riječima, započeo je svoj život „u vrijeme državnih reperkusija nad imenom i upotrebom srpskog jezika u Crnoj Gori“.

Istakla je da je cilj osnivanja Matice srpske i časopisa „Oktoih“ bio vid odbrane od antisrpske politike koja je stvorila atmosferu za zatiranje i gubljenje identiteta i opstanak srpskog jezika i književnosti na ovim prostorima, a vrijeme je pokazalo da je, kako kaže prof. dr Lidija Tomić:

- Pokretanje časopisa 'Oktoih' značilo ... više od odbrane od političkih pritisaka i nasilja nad srpskim jezikom, značilo je potvrdu onog što je neupitno, a to je istina o postojanju i tradiciji srpskog jezika u Crnoj Gori.

Časopis koji je nastao „s idejom da afirmiše naučnu misao o srpskom jeziku i književnosti, da razvija i očuva tradiciju izučavanja i tumačenja srpskog jezika i književnosti“, koji „ima međunarodnu redakciju, sastavljenu od uglednih članova, profesora i doktora jezika i književnosti iz različitih sredina, srpskih i slavističkih katedara iz Nikšića, Beograda, Novog Sada, Banjaluke, Kopenhagena, Peskare, Sankt Peterburga, Lavova“, za svoj uspješan rad dobio je 2025. godine visoko priznanje - prestižnu kategoriju M24 u rangiranju naučnih časopisa na srpskom govornom području koje dodjeljuje Ministarstvo nauke Republike Srbije.

Kako je prijedlog za ovo značajno priznanje potekao od Naučnog odbora Matice srpske i prof. dr Miloša Kovačevića, prof. dr Lidija Tomić u svom izlaganju uputila im je riječi zahvalnosti, a zahvalnost za doprinos kvalitetu časopisa uputila je i prof. dr Jelici Stojanović „zbog angažovanja oko prispjeća radova za objavljivanje“ i lektoru Mihailu Kostiću „na kvalitetnom radu“.

NAUČNI RADOVI, KNJIŽEVNA BAŠTINA I VAŽNI JUBILEJI

Časopis, kako je istaknuto, ima svoju koncepciju koje se drži od samog početka.

U svakom broju zastupljene su rubrike o jeziku i jezičkim pitanjima, književnim temama i književnim postupcima, kao i radovi u okviru priloga i prikaza. Proučavaju se djela iz oblasti poezije, proze, drame i književne kritike.

Ne izostavljaju se ni važni datumi. Objavljeni su radovi povodom dvjesta godina od objavljivanja „Pismenice srpskog jezika“ i sto pedeset godina od smrti Vuka Karadžića, kao i tekstovi povodom jubileja sto sedamdeset godina od objavljivanja „Gorskog vijenca“ Petra II Petrovića Njegoša.

Prate se književni susreti, a značajna je i činjenica da se ne prepuštaju zaboravu ugledne ličnosti, poput prof. dr Miloša Vukićevića.

U četrnaestom broju prof. dr Goran Radonjić piše o njegovim „Tumačenjima književnih tekstova“, u kojima su sabrani radovi nastajali od 1969. godine. Na komemorativnoj sjednici u Nikšiću članovi Matice srpske odali su mu poštu svojim obraćanjima.

NJEGOŠEVO DJELO U FOKUSU NAUČNIH ISTRAŽIVANJA

Prof. dr Draga Bojović osvrnula se na tri posljednje sveske „Oktoiha“, koje sadrže dvadeset devet naučnih radova i trinaest priloga i prikaza, s ciljem da „pokaže nekoliko istraživačkih linija koje se kroz njih protežu“, što je dokaz da se radi o časopisu „jasne uredničke koncepcije“.

Posmatrajući ove tri sveske kao cjelinu, najprije je govorila o Njegošu.

- Prva i najupečatljivija linija jeste Njegoš. U sva tri broja Radmilo N. Marojević objavljuje tekstološke rasprave o Njegoševom djelu, tako da one čine svojevrsnu trilogiju. U četrnaestom broju Marojević razmatra stihove 538–540 'Gorskog vijenca', kojima se završava druga replika vladike Danila, među njima i stih 'Zlo se trpi od straha gorega'. Svaki od tih stihova predstavlja tamno mjesto teksta. 

Autor ih, kao metodološku novinu, posmatra i kao cjelinu, kroz pitanja intertekstualnosti i interpunkcije.

U petnaestom broju povod je otkriće originalnog rukopisa pjesme 'Sprovod prahu S. Milutinovića'. Kritičko izdanje te pjesme Marojević je ranije objavio upravo u 'Oktoihu', a sada ranija tekstološka rješenja, svoja i svojih prethodnika, provjerava prema autografu i prvom izdanju. Sam autor to naziva neplaniranim tekstološkim eksperimentom.

U šesnaestom broju tumači drugu Njegoševu pjesmu-nekrolog, 'Nelažni znak pameti: Prahu Narodoljupca', napisanu deceniju ranije, na vijest o smrti Lukijana Mušickog. Rad obuhvata lingvističku, tekstološku i versološku interpretaciju, a u prilogu donosi akcenatsko izdanje pjesme.

Njegošu se vraća i rad Jelene Bajović i Jelene Zagorodnjuk iz četrnaestog broja. Autori ispituju koncept prave vjere u 'Šćepanu Malom', u replikama igumana Teodosija Mrkojevića, i prate kako je taj koncept prenesen u ruskim prevodima Vladimira Kornilova i Olega Mramornova. Tako se u 'Oktoihu' njegoševska tekstologija susreće s lingvokulturološkim i prevodilačkim pristupom.“

SRPSKI JEZIK IZMEĐU NAUKE I POLITIKE

- Druga linija je srpski jezik u svojoj gramatičkoj, istorijskoj i dijalektološkoj dubini... Treća linija tiče se savremene jezičke prakse. Aleksandar M. Novaković u dva broja piše o nastavi srpskog jezika kao stranog...

Ovoj liniji pripada i rad koji potpisujem u koautorstvu s Vesnom Miljanić. Njime smo otvorile temu o kojoj do sada nije pisano, kako se o imenovanju maternjeg jezika govorilo u samom parlamentu, u trenucima kada su o tom pitanju donošene odluke. Građu čine stenogrami skupštinskih sjednica iz decembra 2004. i oktobra 2007. godine, kada je srpski jezik preimenovan u školama, a potom izostavljen iz Ustava kao službeni. Analiza tih rasprava pokazuje uzroke i posljedice prenaglašenog uplitanja politike u pitanja koja prvenstveno pripadaju lingvistici. Istovremeno, ona čuva svjedočanstvo o tome kako su odluke o jeziku donošene.

Prof. dr Draga Bojović govorila je i o drugim temama koje su zastupljene u časopisu, a tiču se književnosti, i zaključila svoje izlaganje riječima:

- Kada se ove tri sveske posmatraju zajedno, vidi se ono što je najvažnije: kontinuitet. Isti autori vraćaju se u uzastopnim brojevima i svoja istraživanja nastavljaju iz godine u godinu. Tako je bilo s Njegoševom tekstologijom, s vinogradarskom leksikom primorja i s nastavom srpskog jezika kao stranog jezika. Časopis time postaje mjesto na kojem se naučni rad ne objavljuje jednom, nego se razvija... 'Oktoih' o srpskom jeziku i srpskoj književnosti u Crnoj Gori govori naučnim argumentom, činjenicom i trajanjem. U vremenu u kojem se o jeziku često govori bez znanja i bez odgovornosti, to je njegov najveći doprinos.

OD MIROSLAVLJEVOG JEVANĐELJA DO SAVREMENIH FILOLOŠKIH ISTRAŽIVANJA

Docent dr Jelena Gazdić, prije osvrta na lingvistička istraživanja i sagledavanja društveno-istorijskih okolnosti u Crnoj Gori početkom XXI vijeka, kada je pitanje jezičkog identiteta preuzela politika i gotovo isključila učešće lingvista u tim procesima, akcentovala je „likovno rješenje korice časopisa na kojoj se nalazi minijatura“, ukras „iz Miroslavljevog jevanđelja, jednog od najdragocjenijih spomenika srpske rukopisne knjige XII vijeka“.

- Sam naziv 'Oktoih' upućuje na našu prvu štampanu knjigu 'Oktoih prvoglasnik' iz 1494. godine. Ova dva spomenika označavaju različite epohe u razvoju srpske pismenosti, ali i svjedoče o kontinuitetu srpske pisane riječi, od srednjovjekovne rukopisne tradicije do ranog ćiriličnog štamparstva.

Njihovo povezivanje u imenu i likovnom identitetu časopisa stoga ima i jasno filološko značenje: ono upućuje na srpski jezik kao istorijsku i kulturnu pojavu, na književnost kao jedan od najvažnijih oblika njegovog umjetničkog ostvarenja i na pismenost kao temelj njihovog trajanja. Upravo se u tom trojstvu - jezika, književnosti i pismenosti - prepoznaje i naučna profilacija 'Oktoiha', čija istraživanja obuhvataju kako istorijske slojeve srpske jezičke i književne baštine tako i njene savremene oblike i tumačenja.

„OKTOIH“ KAO PROSTOR NAUČNE ARGUMENTACIJE I OČUVANJA TRADICIJE

Gazdić naglašava „da se lingvistički profil časopisa ne iscrpljuje u jednoj oblasti“, te se na njegovim stranicama nalaze radovi iz „sociolingvistike, istorije jezika, dijalektologije, fonetike i fonologije, morfologije, sintakse, leksikologije, leksikografije, onomastike i metodike nastave jezika“.

- Ako bismo nastojali da u najkraćem odredimo naučnu fizionomiju 'Oktoiha', mogli bismo reći da je njegova osnovna odlika povezivanje istorijske dubine filoloških istraživanja sa raznovrsnošću savremenih naučnih pristupa.

U vremenu u kojem se pitanja jezika i kulturnog identiteta često posmatraju kroz prizmu aktuelnih društvenih i političkih rasprava, posebno je važno postojanje prostora u kojem se ona mogu razmatrati na osnovu izvora, jezičke građe, naučne argumentacije i metodološke odgovornosti.

'Oktoih' je tokom svog dosadašnjeg izlaženja nastojao da bude jedan od takvih časopisa. Jer, dok se društvene okolnosti i rasprave o jeziku mijenjaju, pred filologijom ostaje isti temeljni zadatak: da jezičke i književne činjenice pažljivo ispituje, razumije i tumači.

Od Miroslavljevog jevanđelja do cetinjskog Oktoiha, od rukopisne knjige do savremenih filoloških istraživanja, mijenjali su se oblici pisane riječi, ali ne i potreba da se ona pažljivo čita, razumije i tumači. U tom dugom razgovoru sa srpskim jezikom i književnošću svoje mjesto ima i naš 'Oktoih' - zaključila je docent dr Jelena Gazdić.